السيد أحمد الهاشمي ( مترجم وشارح : حسن عرفان )

243

جواهر البلاغة ( فارسى )

2 - استخدام : استخدام يعنى لفظى كه بين دو معنا مشترك است ذكر گردد و از لفظ آن يك معنا اراده شود سپس ضمير يا اسم اشاره‌اى به معناى ديگر آن بازگردانده شود و ياد و ضمير به آن لفظ برگردانده شود و مراد از ضمير دوم معنايى غير از مراد از ضمير اول باشد . فالاول كقوله تعالى : قسم نخست مانند سخن خداى برين : « فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ » « 1 » پس هركس از شما اين ماه را درك كند بايد آن را روزه بگيرد . اريد اوّلا بالشّهر الهلال ثمّ أعيد عليه الضّمير أخيرا بمعنى أيّام رمضان . نخست از واژهء « شهر » ( ماه ) هلال اراده شده است . سپس در پايان ، ضمير به معناى ايام رمضان رجوع داده شده است . و مانند اين شعر سعدى « 2 » : اميد است كه روى ملال در نكشد * از اين سخن كه گلستان نه جاى دلتنگى است علىالخصوص كه ديباچه همايونش * به نام سعد ابى بكر سعد بن زنگى است . از لفظ « گلستان » گلشن اراده شده و از ضمير « ش » در « همايونش » به قرينه كلمهء ديباچهء كتاب گلستان مقصود است . و مانند سخن معاويه پسر مالك : اذ انزل السّماء بأرض قوم * رعيناه و ان كانوا غضابا زمانى كه باران به سرزمين قومى فرو بارد گياه آن سرزمين را مىچرانيم گرچه خشمگين باشند . أراد بالسّماء المطر و بضميره فى رعيناه النّبات و كلاهما معنى مجازىّ للسّماء . از « سماء » باران را اراده كرده است و به وسيلهء ضمير « رعيناه » گياه را و هردو معناى مجازى براى « سماء » است .

--> ( 1 ) - بقره ، 185 ( 2 ) - گلستان سعدى .